Ingliz tilidan o'zbek tiliga tarjima: 7 qoida va xatolar

«Tarjimonga qo'ydim, lekin gap g'alati chiqdi» — IELTS'ga tayyorlanayotgan o'quvchilardan bu shikoyatni tez-tez eshitasiz. Sabab oddiy: ingliz tilidan o'zbek tiliga tarjima qilishda eng katta muammo so'zning o'zi emas, kontekst. Bitta inglizcha so'z o'zbekchada uch-to'rt xil ma'no berishi mumkin va qaysi birini tanlashni faqat jumla ichidagi vaziyat hal qiladi.

Quyida 7 ta amaliy qoida, real misollar va onlayn tarjimon natijasini 30 soniyada tekshirish usulini topasiz.

Ingliz tilidan o'zbek tiliga tarjima qilganda birinchi navbatda nimaga qarash kerak?

Avval gapning umumiy ma'nosini tushuning, keyin so'zlarni alohida tarjima qiling — teskari tartib xatoga olib keladi. Masalan, «She is under the weather» jumlasini so'zma-so'z o'girsangiz «U ob-havo ostida» degan bema'ni gap chiqadi. Aslida ma'nosi: «U betob, o'zini yaxshi his qilmayapti».

Ikkinchi qadam — matn uslubini aniqlash. Badiiy asar, xat va IELTS inshosi bir xil tarjima qilinmaydi. Uchinchisi — kontekstdagi vaziyatni tasavvur qilish: kim, qachon, kimga aytayapti?

So'zma-so'z tarjima: 5 ta real xato va to'g'ri varianti

Eng ko'p uchraydigan xato — har bir so'zga alohida lug'at ma'nosi berish. Quyidagi misollarni ko'ring:

• «I have a runny nose» — «Burnim oqyapti» (so'zma-so'z «yuguruvchi burnim» emas).
• «Break a leg!» — «Omad!» (sahnaga chiqishdan oldin aytiladigan tilak).
• «Give me a hand» — «Menga yordam bering», «qo'lingni ber» emas.
• «He kicked the bucket» — «U vafot etdi», «chelakni tepdi» emas.
• «It is raining cats and dogs» — «Qattiq yomg'ir yog'ayapti».

Bu jumlalarning har birida so'zlar alohida olganda to'g'ri, ammo birlashganda ma'no butunlay o'zgaradi. Shu sababli so'z birikmalari ustida ishlash sof lug'at yodlashdan ko'ra foydaliroq.

Kontekst tarjimani qanday o'zgartiradi?

«Get» fe'lini olaylik. «I got a letter» — «Xat oldim». «I get it» — «Tushundim». «I got home late» — «Uyga kech yetib keldim». «She got angry» — «U jahli chiqdi». Bitta so'z, to'rt xil ma'no — va tarjimon faqat jumla tarkibiga qarab to'g'ri variantni topa oladi.

Shu sababli inglizcha matndan bitta so'zni ajratib tarjima qilmang. Kamida butun jumlani, yaxshisi oldingi va keyingi gapni ham qo'shib bering. Kontekst qancha keng bo'lsa, tarjima shuncha aniq bo'ladi.

Idiomalar va frazal fe'llar: nega ular tarjimonni chalg'itadi?

«He turned down the job offer» — «U ish taklifini rad etdi». «Turn down» ni «pastga aylantirdi» deb tarjima qilsangiz, butun jumla mantiqsiz bo'ladi. Xuddi shunday: «We had to put off the meeting» — «Uchrashuvni keyinga surdik», «come across» — «tasodifan uchratib qolmoq», «look after» — «qaramoq, boqmoq».

Frazal fe'llar ingliz tilida 5000 dan ortiq. Ularning ma'nosi fe'l va predlogning yig'indisidan emas, alohida birlik sifatida shakllanadi. Qoida bitta: o'zbekchada xuddi shu vaziyatda aytiladigan tabiiy iborani qidiring, inglizcha so'zlarning shaklini emas.

Onlayn tarjimon natijasini qanday tekshirish kerak: 4 bosqichli usul

Tarjimondan foydalanishning o'zi xato emas — xato uni ko'r-ko'rona nusxalash. Natijani tekshirish uchun shu tartibni sinab ko'ring:

• 1. Gap tuzilishini tekshiring. Ega, fe'l va to'ldiruvchi joyidami? O'zbekchada fe'l gap oxirida kelishi kerak, tarjimon ba'zan uni o'rtaga tashlab qo'yadi.
• 2. Orqaga tarjima qiling. O'zbekcha variantni yana inglizchaga o'giring. Ma'no o'zgargan bo'lsa, birinchi tarjimada xato bor.
• 3. So'zning boshqa ma'nolarini ko'ring. Har bir muhim so'z uchun kamida 2-3 muqobil variantni solishtiring.
• 4. Ovoz chiqarib o'qing. O'zbekcha gap qulog'ingizga «notanish» eshitilsa, u tabiiy o'zbek tili emas.

Misol: «The report was drawn up by the committee» jumlasini oddiy tarjimon «Hisobot qo'mita tomonidan chizildi» deb berishi mumkin, aslida «Hisobot qo'mita tomonidan tuzildi» bo'lishi kerak. Verbly tarjimoni aynan shunday joyda ishlaydi: u kontekstni tushunadi va «draw up» ning ma'nosini, misol jumlalarni hamda sinonimlarni ko'rsatadi — nima uchun «chizildi» emas, «tuzildi» ekanini o'zingiz ko'rasiz.

Tarjimada eng ko'p uchraydigan 4 ta xato

• Har so'zni alohida tarjima qilish. «Time flies» — «Vaqt uchadi» emas, «Vaqt tez o'tadi».
• Artikllarni e'tiborsiz qoldirish. O'zbekchada artikl yo'q, inglizchada esa «a book» va «the book» bir xil emas — biri umuman kitob, ikkinchisi aynan o'sha kitob.
• Zamonni moslashtirmaslik. «I have lived here for five years» — «Men bu yerda besh yildan beri yashayman» (hozir ham yashayman). «I lived here for five years» — «Besh yil yashadim» (endi yashamayman).
• «To be» fe'lini tushirib qoldirish. «She is a doctor» — «U shifokor», lekin «She was a doctor» — «U shifokor edi». Vaqtni bildiruvchi so'z tushib qolsa, ma'no buziladi.

Bu xatolarning barchasi bitta sababdan kelib chiqadi: tarjima qilayotgan odam grammatikani emas, so'zni markazga qo'yadi. Grammar checker esa tarjimangizdagi zamon va artikl xatolarini tushuntirish bilan ko'rsatib beradi.

Qisqa mashq: shu 5 jumlani tarjima qilib ko'ring

Avval o'zingiz yozing, keyin javob bilan solishtiring. Javobni darhol ko'rmaslik uchun qog'ozga yozib, keyin oching.

• 1. «He is looking forward to the trip.» — «U sayohatni intiqlik bilan kutmoqda».
• 2. «She made up her mind to study abroad.» — «U chet elda o'qishga qaror qildi».
• 3. «Take your time, do not rush.» — «Shoshilmang, bemalol qiling».
• 4. «The plan fell through.» — «Reja amalga oshmadi».
• 5. «I cannot make heads or tails of this text.» — «Bu matnni umuman tushunmayapman».

Har bir jumlada so'zlar oddiy, lekin ma'no so'zning o'zida emas — birikmada. To'rttasiga to'g'ri javob bergan bo'lsangiz, tarjima instinktingiz yaxshi shakllangan.

Bir xil gapni ikki xil tarjima qilish mumkinmi?

Ha, va bu xato emas. «The weather was awful, so we stayed in» jumlasini «Ob-havo yomon edi, shuning uchun uyda qoldik» deb ham, «Havo buzilib ketdi, biz esa uydan chiqmadik» deb ham tarjima qilish mumkin. Ikkalasi ham to'g'ri, faqat urg'u boshqa joyga tushadi.

Muhim shart — ma'no saqlanishi. Agar tarjimangizda yangi fakt paydo bo'lsa yoki asl matndagi fakt yo'qolsa, u holda bu «ijodiy erkinlik» emas, xatodir. IELTS Writing va Reading'da aynan shu farq ballga ta'sir qiladi.

Keyingi qadam

Bugundan boshlab bitta odatni qo'llang: inglizcha jumlani tarjimon ochishdan oldin ovoz chiqarib o'qing va o'z so'zlaringiz bilan bir marta o'zbekcha aytib ko'ring. Keyin Verbly tarjimoniga o'tib, o'z variantingizni u bergan ma'no, misol jumlalar va sinonimlar bilan solishtiring. Shu 30 soniyalik mashq ikki hafta ichida so'zma-so'z tarjima xatolaringizni sezilarli kamaytiradi.